Integracja Sensoryczna

Propozycje ćwiczeń, zabaw w warunkach domowych wspomagające integrację sensoryczną (stymulacja bazowych układów zmysłowych

Ćwiczenia i zabawy stymulujące układ przedsionkowy

(zwany również zmysłem równowagi, który odpowiada m.in. za odbieranie wrażeń związanych z ruchem, zmianami w ruchu, równowagą i ogólną koordynację ruchową):

  • Zabawa „zoo” (zwierzęcy chód) – naśladowanie zwierząt za pomocą ruchów, gestów a nawet odgłosów (np. pełzanie jak jaszczurka, krokodyl; chodzenie jak kaczka, słoń, bocian; skakanie jak żaba, kangur);

  • Zabawa w „kangur na łące” – skoki obunóż w miejscu, w różnych kierunkach: do przodu, do tyłu, na boki (możemy wykorzystać poduszki);

  • Skakanie na skakance, trampolinie; ponadto zachęcanie dziecka do zeskakiwania z niewielkiego podwyższenia (np. pierwszego stopnia schodów), wskakiwania na oznaczone pole, grę w klasy itp.;

  • Skakanie na dużej piłce;

  • Budowanie toru przeszkód np. z krzeseł, stołu, poduszek itp. – następnie pokonywanie toru przeszkód na różne sposoby (np. chodzenie na palcach, piętach, krawędziach stóp, kolanach, czworakach);

  • Turlanie się po podłodze w różnych kierunkach – np. dziecko leży na plecach (kocyk, mata itp.), nogi złączone, ręce wyciągnięte nad głową. W dłoniach trzyma przedmiot (np. maskotka) i cały czas na niego patrzy. Następnie turlając się przenosi przedmiot na drugi koniec kocyka;
  • Chodzenie po podłodze w linii prostej (palce jednej stopy dotykają pięty drugiej stopy). Początkowo chodzenie do przodu, następnie do tyłu i bokiem (w jedną i drugą stronę).

  • Ślizganie się w kółko na brzuchu i na plecach;

  • Obroty na fotelu (krześle) obrotowym lub obracanie się dookoła w siadzie na pośladkach/na poduszce;

  • Huśtanie na huśtawkach lub hamaku;

  • Bujanie w kocyku – dziecko kładzie się na rozłożonym dużym kocu, a dwie dorosłe osoby trzymając za przeciwległe końce koca delikatnie bujają go na boki;

  • Zabawy na placu zabaw: huśtawki, zjeżdżalnie, drabinki i inne.

Ćwiczenia i zabawy stymulujące układ proprioceptywny

(tzw. czucie głębokie, które umożliwia odbieranie wrażeń płynących z wnętrza ciała, odbiera informacje z mięśni, ścięgien i stawów, pozwala na wykonywanie czynności ruchowych bez pomocy wzroku):

  • Przepychanie i przenoszenie ciężkich przedmiotów (np. butelek z wodą, książek, materaca);

  • Odbijanie głową, kolanem, pięścią, stopą (np. piłki plażowej lub balona);

  • Przenoszenie za głowę przedmiotu utrzymywanego między nogami w leżeniu na plecach (np. maskotki, piłki, poduszki);

  • Wskakiwanie i zeskakiwanie na różne podłoża (np. na poduchy materac, pufy);

  • Masaż pleców, rąk i nóg dziecka zmiennymi fakturami;

  • Chodzenie na czworakach, kolanach, turlanie się po różnych fakturach (np. folii bąbelkowej, twardym materacu itp.) z zadaniem przenoszenia przedmiotów.

  • Przepychanie się w parach plecami, nogami, dłońmi;

  • Zabawy z grupy „przeciw” (elementy metody Weroniki Sherborne) – np. „skała” – dziecko siedzi na podłodze (mocno podparte o podłoże) a druga osoba próbuje je przesunąć, pchając w różnych kierunkach;

  • Naleśnik” – zawijanie dziecka np. w kołdrę, koc, karimatę (głowa zawsze na zewnątrz, ręce wzdłuż ciała albo na zewnątrz), następnie dociskanie pleców, rąk, nóg;

  • Kołyska”– leżenie tyłem z nogami ugiętymi, oplecionymi rękami i przyciągniętymi do klatki piersiowej, następnie – kołysanie się do przodu, tyłu i na boki;

  • Taczki” chodzenie na rękach z podtrzymywaniem dziecka za biodra;

  • Skorupa żółwia”– w klęku podpartym z poduszką lub książką umieszczoną na plecach poruszanie się bez pośpiechu z jednego miejsca w drugie, nie gubiąc przy tym „skorupy”;

  • Niedźwiedzi uścisk”– mocniejsze przytulanie dziecka.

Ćwiczenia i zabawy stymulujące układ dotykowy

(odpowiedzialny za lokalizowanie miejsca dotyku bez udziału wzroku, odróżnianie faktury materiału, powierzchni i kształtów – czucie powierzchniowe oraz odbieranie wrażeń związanych z bólem, temperaturą i ciśnieniem – czucie różnicujące):

  • Zabawa „sensoryczne pudełko” – szukanie „skarbów” (różnych przedmiotów) umieszczonych w plastikowym pudełku napełnionym sypkim, suchym produktem (np. ryżem, makaronem, płatkami, kaszą). Ćwiczenie polega na zanurzaniu dłoni w pojemniku i znajdowaniu w nim przedmiotów. Można również napełnić pudełko czymś ciepłym, zimnym, szorstkim, gładkim itp.

  • Zabawa „poszukiwacz skarbów” (zabawa „co to za przedmiot ?”) – wyczuwanie rzeczy bez udziału wzroku. Zadanie polega na tym, że do poszewki od poduszki lub woreczka wkładamy kilka przedmiotów, natomiast dziecko z zamkniętymi oczami próbuje odgadnąć co jest w środku;

  • Dotykanie dziecka palcem i lokalizowanie przez nie dotkniętego miejsca;

  • Rozpoznawanie przez dziecko narysowanych na jego plecach prostych kształtów (kółko, linia prosta, krzyżyk);

  • Malowanie różnymi substancjami (np. farby, pianka do golenia, balsam do ciała, kisiel/budyń) przy pomocy dłoni/stóp;

  • Rysowanie wzorów na tackach wysypanych materiałami o różnej strukturze (piasek, kasza manna, mąka itp.);

  • Wyjmowanie z pudełka materiałów o różnej fakturze (np. miękki, twardy, gładki, szorstki) i opisywanie ich. Odnajdowanie dwóch przedmiotów o takiej samej fakturze;

  • Dotykanie dłoni i przedramion materiałami o różnych fakturach (wykorzystanie różnego rodzaju gąbek, futerka itp.);

  • Domowe ścieżki sensoryczne – spacerowanie po ścieżce różnofakturowej (wykonanej z materiałów o różnej fakturze, np. tkanina, miękki ręcznik, gąbki do kąpieli/zmywania, papier ścierny, folia bąbelkowa, wycieraczka itp.);

  • Masaże i automasażyki z wykorzystaniem prostych rymowanek (do tekstu wykonuje się odpowiedni ruch), teksty wierszyków masażyków zaczerpnięte z tradycyjnych zabaw oraz literatury, np. masaż „Tu płynie rzeczka”:

Tu płynie rzeczka, Wzdłuż kręgosłupa rysujemy z góry na dół falistą linię;

Tędy przeszła pani na szpileczkach. Szybko kroczymy po plecach opuszkami palców wskazujących;

Tu stąpały słonie Powoli kroczymy wewnętrzną stroną dłoni;

I biegały konie. Szybko, z wyczuciem stukami dłońmi zwiniętymi w pięści;

Wtem przemknęła szczypaweczka, Delikatnie szczypiąc wędrujemy po plecach na skos;

Zaświeciły dwa słoneczka, Powoli zataczamy dłońmi koła, aż poczujemy ciepło;

Spadł drobniutki deszczyk. Leciutko stukamy opuszkami palców na dole pleców dziecka

Czy Cię przeszedł dreszczyk? Niespodziewanie, delikatnie szczypiemy dziecko w kark.”


Literatura:

Bogdanowicz M. Przytulanki, czyli wierszyki na dziecięce masażyki, Wyd. Harmonia, Gdańsk 2009.

Borkowska, M., Wagh, K.,Integracja sensoryczna na co dzień, PZWL, Warszawa 2018.

Godwin Emmons P., McKendry Anderson L, Dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej : zaburzenia rozwojowo-sensoryczne oraz edukacyjne występujące w ramach autyzmu, ADHD, trudności szkolnych oraz zaburzeń dwubiegunowych, Wydawnictwo K.E. Liber, Warszawa 2007.

Kuleczka-Raszewska M. i Markowska D., Uczę się poprzez ruch. Wyd. Harmonia ,Gdańsk 2017.

Maas, V., Uczenie się przez zmysły, Wyd. Harmonia, Gdańsk 2016.

Odowska – Szlachcic B., Terapia Integracji Sensorycznej zeszyt 1 i 2, Wyd. Harmonia, Gdańsk 2018.

Przyrowski Z., Integracja sensoryczna. Teoria, diagnoza, terapia, Wyd. Empis, Warszawa 2019.

Monika Koralewska

Krótka historia

Obserwowano u dzieci pewne określone zaburzenia rozwojowe, które pojawiały się już we wczesnym okresie życia. W początkach lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku za lekarze i terapeuci podjęli próby badania i opisu tego burzenia, m. in. dr Jean Ayres nazwała je „zaburzeniami integracji sensorycznej”, dr Sasson Gubmy nazwał je „syndromem niezdarnego dziecka”, inni „zaburzeniami sensomotorycznymi” lub „zaburzeniami sekwencji motorycznej”. W Anglii obecnie często używane jest  określenie „upośledzenie lub niedojrzałość w organizacji ruchu”, w USA – „rozwojowe zaburzenia koordynacji”. W Polsce terapeuci najczęściej posługują się terminem przyjętym od dr Jean Ayres – zaburzenia integracji sensorycznej. Bez względu na wybraną i używaną nazwę mówimy o zaburzeniu rozwojowym, które w poważnym stopniu wpływa i zakłóca życie dziecka i jego rodziny. Integracja sensoryczna jest procesem neurologicznym dzięki któremu otrzymujemy informacje płynące z naszego ciała i otaczającego nas świata na poziomie zmysłowym. To zdolność do odczuwania, rozumienia i organizowania informacji płynących z otoczenia i z własnego organizmu. Jeżeli mózg odbiera informacje sensoryczne i prawidłowo je porządkuje i przetwarza, reakcją organizmu jest odpowiednie dostosowanie się do otoczenia. W proces zbierania, sortowania i przetwarzania danych zaangażowane są wszystkie zmysły. Jeżeli następuje upośledzenie w rejestrowaniu i/lub przekazywaniu i/lub przetwarzaniu sensorycznym, mówimy wtedy o zaburzeniach integracji sensorycznej. Specjaliści proponują odzielenie procesu przetwarzania informacji na etapy. Jedna z propozycji mówi o tym, że cóce zmysłowe odbierane są przez człowieka w bardziej lub mniej świadomy sposób. Dziecko, które przejawia problemy na tym poziomie może skrajnie reagować na ruch lub dotyk. Będą to reakcje zbyt gwałtowne lub zbyt wolne, opóźnione. Dziecko może być niestabilne emocjonalnie, może wzbraniać się przed dotykiem lub „poszukiwać” dodatkowych bodźców sensorycznych. Są to trudności z rejestrowaniem. Wszelkie zmiany aktywności, nawet jeżeli dotyczą czynności dnia codziennego, mogą powodować zwiększone rozproszenie uwagi, problemy z przechodzeniem z jednej czynności do drugiej, tendencją do wycofywania się w związku z niepowodzeniem na jakie napotyka dziecko przy próbach prawidłowego wykonania czynności złożonych. Są to trudności z modulacją, która wiąże się z odpowiednio szybkim spostrzeganiem i dekodowaniem zmian bodźców. Obserwujemy dziecko o niezdarnych ruchach, z łopotami koordynacyjnymi, jakby po raz pierwszy wykonywało jakąś czynność albo było leniwe. Są to trudności z integracją rejestracji i modulacji odbieranych bodźców, odpowiedź jest nieprawidłowa. Nieprawidłowe przetwarzanie bodźców zmysłowych może spowodować zaburzenia:

  • w świadomości ciała i schemacie ciała
  • w planowaniu ruchu
  • tzw. melodii kinetycznej (płynność i stopniowanie ruchu)
  • równowagi
  • koordynacji ruchowej w zakresie dużej i małej motoryki
  • w percepcji dotykowej
  • w percepcji wzrokowej
  • w funkcjonowaniu emocjonalnym
  • w funkcjonowaniu w grupie
  • w procesie uczenia się

W Integracji Sensorycznej podkreśla się znaczenie trzech czynników wpływających na rozwój psychofizyczny dziecka:

  • zmysł dotyku (czucia powierzchniowego), którego receptory znajdują się w skórze i odbierają dotyk,
    ucisk, temperaturę, ból, smak;
  • zmysł czucia głębokiego (propriocepcja), receptory mieszczą się w mięśniach, torebkach stawowych, w
    części przedsionkowej narządu przedsionkowo-ślimakowego i informują o położeniu części ciała względem siebie bez kontroli wzrokowej, o ciężarze i kształtach;
  • układ przedsionkowy znajduje się w uchu wewnętrznym i dostarcza informacji o ruchu i grawitacji,
    dzięki niemu wiemy gdzie jest góra i dó;

Przykłady objawów jakie mogą wystąpić przy zaburzeniu integracji sensorycznej:

  • gwałtownie reaguje na sytuacje, które tego nie wymagają,
  • jest silnie zaangażowane lub unika czynności związanych ze skakaniem, przenoszeniem lub pchaniem ciężkich przedmiotów,
  • jest silnie zaangażowane lub unika aktywności związanych z huśtaniem, kręceniem, bujaniem,
  • źle toleruje hałas, jasne światło, różne wonie,
  • źle toleruje pewne ubrania (faktura), metki,
  • nieprawidłowo reaguje na ból (zbyt wysoki lub zbyt niski próg bólowy),
  • trudności występujące przy jedzeniu (smaki, konsystencje, odczuwanie sytości, przyswajanie),
  • niechęć do bycia dotykanym lub potrzeba dotykania wszystkiego,
  • woli towarzystwo dorosłych, z rówieśnikami często wchodzi w konflikt,
  • ma kłopoty z koordynacją wzrokowo-ruchową,
  • źle reaguje na zmiany w planie dnia, potrzebuje pomocy przy organizacji czasu,
  • jest niezdarne, często potyka się, zaczepia o sprzęty,
  • problemy z uwagą,
  • problemy z podejmowaniem decyzji